'Criminaliteit geeft inzicht in de moraal van de samenleving’

‘Alles wat niet deugt, wat je er aan kan doen en wat je daarvan moet denken.' Dat is een hele mond vol, maar ook direct de samenvatting van het academische werk van Hans Boutellier. Op 10 oktober zwaait hij af als hoogleraar Veiligheid en Veerkracht aan de VU.

23-09-2019 | 10:43

In 1980 studeert Boutellier af aan de VU als sociaal psycholoog. Sinds die tijd heeft hij zich onafgebroken beziggehouden met (jeugd)criminaliteit, veiligheidsvraagstukken en moraal. Hij was eerder hoofdredacteur Justitiële Verkenningen en beleidsmedewerker van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Zijn onderzoeken rond het thema criminaliteit, veiligheid en moraal maken hem binnen Nederland dé wetenschapper op dat gebied. "Criminaliteit is moraal op het scherp van de snede", aldus Boutellier.

Hoe zit het nou met onze moraal? Daar kan Boutellier ons als expert alles over vertellen, maar er is geen hapklaar antwoord op die vraag. “Tijdens mijn loopbaan heeft de moraal een enorme omslag gemaakt. Van vrijheid, blijheid in de jaren ‘60, tot het weer strak trekken van het moraal in de jaren ’90. We hanteren een soort dubbele standaard. We hebben een enorm vrijheidsverlangen, maar we willen tegelijk maximale bescherming. Als samenleving zeggen we: ‘ Leg mij niets in de weg! Maar disciplineer mijn buurman.’ "

Vooral in de jaren negentig zijn we alles door de bril van de veiligheid gaan bekijken. "De traditionele criminaliteit mag dan gekelderd zijn, toch heeft de politie het drukker dan ooit. Er heeft een verschuiving plaatsgevonden in het veiligheidsdomein. Nieuwe problemen zijn polarisatie, radicalisering en terreur en verder cybercrime en de drugsindustrie.” Het veiligheidsvraagstuk is volgens Boutellier enorm aan het veranderen en dat zegt dus iets over onze moraal. De lijnen tussen wat legaal en illegaal is vervagen. Nederland is meer gedisciplineerd, maar drugsgebruik is gewoon geworden. Een lijntje coke en een XTC-pil lijken het nieuwe normaal onder jongeren om stoom af te blazen in het weekend.

Toch schijnt er volgens Boutellier ook een streepje licht aan de horizon. Om deze hele kentering beter te begrijpen introduceerde hij een nieuw begrip: hypermoraliteit. "We leven niet in een amorele tijd – misschien is het tegendeel wel het geval. We zijn constant elkaar de maat aan het nemen: op Twitter, Facebook, tijdens talkshows. Daardoor ontstaat er nieuwe momenten van gedeelde moraliteit. Dat biedt ook weer mogelijkheden. Kijk bijvoorbeeld hoe in korte tijd de moraal rondom roken is veranderd. Er is de roep om een nieuw groot verhaal, maar ik geloof meer in een geheel van kleine verhalen, gebeurtenissen, praktijken – ik noem het zwaartepunten. Een theaterstuk, een happening, een opmerking in een talkshow. Zo ontstaat een ander moreel waardensysteem, niet zozeer als bron, maar meer als effect van samenleven. Het voordeel is dat je er vandaag mee kunt beginnen.” 

Hans Boutellier (1953) is wetenschappelijk directeur van het Verwey-Jonker Instituut. Sinds april 2016 is Hans in deeltijd hoogleraar Veiligheid & Veerkracht aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam. Vanaf 2006 bekleedde hij de bijzondere leerstoel Veiligheid en Burgerschap.