Agenda

De populariteit van Pim Fortuyn werd groter door de prominente berichtgeving in de media dan door de unieke persoonlijke eigenschappen van hem zelf. Dit blijkt uit het promotieonderzoek van socioloog Jasper Muis.

De spectaculaire Fortuyn-revolte in 2002 lijkt achteraf bijna onvermijdelijk. Nu, tien jaar later, is er nauwelijks wetenschappelijke of publieke discussie meer over de dieperliggende oorzaak van deze politieke aardverschuiving: er bestond al lange tijd een aanzienlijk 'electoraal gat' op rechts. Muis onderzocht waarom de opkomst van Pim Fortuyn dan toch zo plotseling en onverwachts kwam.

Stroomversnelling
Vaak worden opvallende successen van rechts-populistische partijen toegeschreven aan de unieke en uitzonderlijke persoonlijke eigenschappen van haar leiders. Op basis van opiniepeilingen en een inhoudsanalyse van mediaberichtgeving laat Muis zien dat Fortuyns carrière juist eerder door de reacties van alle betrokkenen in een stroomversnelling raakte. Prominente publiciteit leidde tot meer populariteit bij de kiezers en gunstige opiniepeilingen zorgden er op haar beurt voor dat Fortuyn zijn standpunten vaker voor het voetlicht kon brengen. Zulke zichzelf versterkende sneeuwbaleffecten in het mediadebat verklaren waarom de politieke verhoudingen tegenwoordig minder stabiel lijken en opeens op drift kunnen raken.

Waarom werd deze 'electorale niche' niet eerder door een andere partij verzilverd? Simulatiemodellen waarmee de politieke geschiedenis kan worden 'teruggedraaid' tonen aan dat elke politieke nieuwkomer die zich op basis van feedback zou aanpassen bij een Fortuynistisch programma zou zijn aanbeland. Muis concludeert echter dat Fortuyn een doorsnee partijleider was, in die zin dat hij zijn politieke standpunten niet continu aanpaste onder invloed van schommelingen in de peilingen of ups and downs in de mediaberichtgeving. Ideologische inflexibiliteit van politieke partijen zorgt ervoor dat onvrede onder kiezers vaak niet geleidelijk maar abrupt tot uiting komt, pas wanneer een nieuwkomer er in slaagt om het politieke toneel te betreden.

Meer informatie over het proefschrift 'Pim Fortuijn. The Evolution of a Media Phenomenon' in VU-DARE.